Ռուսաստանի մայրաքաղաքի հենց կենտրոնում՝ Կարմիր հրապարակում, կարող եք տեսնել ռուս-հայ բարեկամության ամենահին հուշարձաններից մեկը։

1555–1561 թվականներին, ցար Իվան Ահեղի հրամանով, Մոսկվայում կառուցվեց Վասիլի Երանելու տաճարը (Խրամի վրա գտնվող Սուրբ Աստվածածնի բարեխոսության տաճար): Այն նվիրված է Կազանի արշավանքների հաջող ավարտին։ 1552 թվականին ռուսական զորքերը գրավեցին Կազանը, և նախկին Կազանի խանության տարածքը միացվեց Ռուսական ցարականությանը։

Կազանի գրավման ժամանակ տեղի հայերը, ինչպես նաև ցարի անձնական հայկական հրետանավորների գունդը, զգալի օգնություն ցուցաբերեցին ցարին՝ հրաժարվելով կրակել ռուսների վրա։ Ահա թե ինչու ցարը հրամայեց Վասիլի Երանելու տաճարի մատուռներից մեկը օծել Գրիգոր Լուսավորչի անունով։ Նրա հիշատակը նշվում է սեպտեմբերի 30-ին (նոր ոճով՝ հոկտեմբերի 13-ին): 1552 թվականի այս օրը գրավվեց Կազան քաղաքի Արսկայա աշտարակը։

Հայ քահանայապետի դեմքով սրբապատկերներ կային նաև այլ ուղղափառ եկեղեցիներում, մասնավորապես՝ Սմոլենսկի Վերափոխման տաճարում։

Ռուսաստանի հայերի հոգևոր կենտրոններից մեկը գտնվում է Մոսկվայի Օլիմպիական պողոտայում։ Ես Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմի առաջնորդ, պատրիարքական եկզարխի նստավայրն եմ։

Համալիրը բացվել է 2013 թվականին։ Շինարարությունը տևեց 7 երկար տարի։

Համալիրի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 11,000 քմ։ Նրա տարածքում են գտնվում հետևյալները՝ Տիրոջ Պայծառակերպության Մայր տաճարը, Սուրբ Խաչ եկեղեցին, Կաթողիկոսի նստավայրը, վարչական համալիրը, հյուրատների համալիրը, Գրիգոր Նարեկացու անվան մարզադահլիճը, Տապան թանգարանը։

Պայծառակերպության տաճարը աշխարհի ամենաբարձր հայկական եկեղեցին է և ամենամեծը՝ Հայաստանից դուրս, որի բարձրությունը 50 մետր է։ Տաճարը կարող է միաժամանակ տեղավորել մոտ հազար հավատացյալ։

Մոսկվայում կա հուշարձան՝ նվիրված Հայաստանի և Ռուսաստանի քրիստոնյա ժողովուրդների բարեկամությանը։ Հեղինակի անունն է «Միացյալ խաչ», իսկ տարածված անունը՝ «Քույրեր»։ Հուշարձանի հեղինակներն են քանդակագործներ Ֆրիդրիխ և Վահե Սոգոյանները։ Արձանը պատկերում է երկու կանացի կերպարանք, որոնք կառչած են միմյանց՝ խաչը որպես հավատքի խորհրդանիշ։

Հուշարձանը Հայաստանի կողմից Մոսկվային նվիրաբերվել է 1997 թվականին՝ Մոսկվայի 850-ամյակի առթիվ։

Տեղադրված է Նիկիտսկի դարպասի հրապարակում գտնվող Մեծ Համբարձման եկեղեցու մոտ։

Պատվանդանի վրա ռուսերեն և հայերեն լեզուներով փորագրված են «Օրհնյալ է Ռուսաստանի և Հայաստանի ժողովուրդների բարեկամությունը» բառերը։

Դոնի Ռոստովի ամենահին քարե շենքը կառուցվել է 18-րդ դարի վերջին Ղրիմից եկած հայ վերաբնակիչների կողմից։ Ղրիմի հայերը ապագա Դոնի Ռոստով ժամանեցին Եկատերինա II-ի հրավերով: 1779 թվականի նոյեմբերի 14-ին կայսրուհի Եկատերինա II-ը ստորագրեց մի կանոնադրություն, որով Ղրիմից վերաբնակեցված հայերին հողեր տրամադրվեցին Դոնի աջ ափին՝ Ռոստովի Սուրբ Դեմետրիոս ամրոցի մոտ: Հրամանագրի համաձայն՝ Նախիջևան քաղաքը հիմնադրվել է Պոլուդենկա արվարձանի տեղում, և դրա շուրջը կառուցվել են հինգ հայկական գյուղեր՝ Չալտիր, Նեսվետայ, Բոլշիե Սալի, Սուլթան-Սալի, Ղրիմ (Թոփթի), իսկ մի փոքր ավելի ուշ հիմնադրվել է վեցերորդ գյուղը՝ Կատերինովանը (այժմ՝ Սամբեկ):

Սուրբ Խաչը, հիմնադրման օրվանից (1783 թվականի սեպտեմբերի 9) մինչև 1920-ական թվականները, եղել է հայ ժողովրդի մշակութային կենտրոններից մեկը, Դոնի հայերի՝ Նովո-Նախիջևանցիների մշակութային կենտրոնը։

Վոլգոգրադ, Հերոսների հրապարակ

Կանգնեցվել է Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ, քաղաքի պաշտպանության ժամանակ զոհված հայ զինվորների հիշատակին։

Հայ ժողովուրդը, Խորհրդային Միության մյուս ժողովուրդների հետ միասին, պատերազմի առաջին օրերից մասնակցել է նացիստական Գերմանիայի դեմ պայքարին։ Խորհրդային Հայաստանի յուրաքանչյուր հինգերորդ բնակիչ գնաց ռազմաճակատ։

«Ֆաշիզմի դեմ տարած հաղթանակում հայերը՝ շարքայինից մինչև մարշալ, անմահացրին իրենց անունները քաջարի մարտիկների անմար փառքով», - ասել է Խորհրդային Միության մարշալ Գեորգի Ժուկովը։ Պատահական չէ, որ նա Բեռլինի վրա հարձակման համար ընտրեց 89-րդ Հայկական Թաման դիվիզիան։ Երեք անգամ պարգևատրված հրաձգային դիվիզիա, այն բոլոր ազգային կազմավորումներից միակն էր, որը մասնակցեց քաղաքի գրոհին և ջախջախեց թշնամու կայազորը։

Եկեղեցին դարձավ Սանկտ Պետերբուրգի հայկական մշակույթի կենտրոնը. այնտեղ բացվեցին տպարան և ազգային դպրոց, որոնք գործում են մինչ օրս։

Սանկտ Պետերբուրգի հայկական եկեղեցին իսկապես հայ համայնքի հոգևոր և հասարակական կյանքի կենտրոնն է։ Հենց Հայ Առաքելական Եկեղեցու հետ Սանկտ Պետերբուրգում 1997 թվականին կնքվեց դավանանքների և քաղաքային իշխանությունների միջև սոցիալապես նշանակալի համագործակցության վերաբերյալ առաջին համաձայնագիրը։

Համայնքի հոգևոր առաջնորդը՛ վանական Պողոս Վարդանյանն է, որը հաճախ պատարագներ է մատուցում եկեղեցու մոտ կանգնեցված խաչքարի մոտ։ Եկեղեցին հրատարակում է «Ավատամք» թերթը, որի գլխավոր խմբագիրն է հայտնի գրող և թարգմանիչ՛ Արմեն Մերուժանյանը։

Հիշատակի միջոցառումներ են տեղի ունենում ոչ միայն Սանկտ Պետերբուրգի հայերի գլխավոր սրբավայրում, այլև Կամայի այգում՝ Կոմիտասի հուշարձանի մոտ, որը բացվել է 2015 թվականին՝ Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակի առթիվ։ Սա Կոմիտասի առաջին հուշարձանն է Ռուսաստանում։

Սանկտ Պետերբուրգում կա նաև «Վերնատուն» անունով մշակութային կենտրոն։ Քաղաքի նկարիչները ավանդաբար ամուր կապեր են հաստատել Պետական Ռուսական թանգարանի, Ռուսաստանի ազգային գրադարանի, Համառուսաստանյան Պուշկինի թանգարանի, Նոնկոնֆորմիստական արվեստի թանգարանի և Ժամանակակից արվեստի հիմնադրամի հետ, որոնք ձեռք են բերում Սանկտ Պետերբուրգի հայ նկարիչների գլուխգործոցները։

Հայաստանի դեսպանատունը գտնվում է հայերի պատմության հետ կապված առանձնատանը։ Այստեղ էր գտնվում Լազարևի անվան արևելյան լեզուների ինստիտուտը, որը հիմնադրվել էր հայտնի հայ ընտանիքի կողմից։ Շենքի մասին լրացուցիչ տեղեկությունների համար տե՛ս «Ռուսաստանի հայկական դպրոցներ» բաժինը։

Այստեղ կարող եք տեսնել հայկական տեսարժան վայրերի մակետներ, գնել հայկական արտադրանք և հուշանվերներ, ինչպես նաև համտեսել հայկական գինիներ և կոնյակներ։ Տաղավարը կառուցվել է 1954 թվականին։ Մինչև 1959 թվականը այն կոչվում էր «Սիբիր», 1960–1963 թվականներին՝ «ՌՍՖՍՀ գյուղատնտեսություն», 1964–1966 թվականներին՝ «Վառելիքի արդյունաբերություն»։ 2003 թվականից ի վեր։ 2003 թվականից տաղավարում տեղակայված է Հայաստանի Հանրապետության ցուցահանդեսային և առևտրային կենտրոնը, որտեղ անցկացվում են թեմատիկ երեկոներ և ազգային տոներ։

Ռուսական քաղաք՛ Կրասնոդարի մարզում, հիմնադրված հայերի կողմից 1839 թվականին։ Այն անվանակոչվել է հին հայկական մայրաքաղաքի անունով։

Արմավիրը կառուցվել է հայ ֆերմերների՝ Խացթուհիների ընտանիքի շուրջ, որոնք ժամանել էին Կուբան գետի այն ժամանակվա լքված ափեր՝ Ռուսաստանի թևի ներքո խաղաղ և բարգավաճ կյանքի հույսով։

Քաղաքում կա հայկական ազգային համայնք, որը աշխատում է պահպանել իր մշակութային և լեզվական ինքնությունը։

1988 թվականից Արմավիրում գործում է Հայկական մշակութային և կրթական ընկերությունը, որը հետագայում վերափոխվեց «Ռուսաստանի հայերի միություն» (ՌՀՄ) համառուսաստանյան հասարակական կազմակերպության տեղական մասնաճյուղի։

Ի դեպ, այսօր էլ Հայաստանում կա Արմավիր անունով քաղաք։ Մեր Արմավիրը և հայկականը քույր քաղաքներ են։ Հայկական քաղաքի քաղաքապետը միշտ քաղաքի օրվան է գալիս ռուսական Արմավիր։

Ջամգարովսկու այգին և լճակը Մոսկվայում հայտնվել են հայ վաճառականների և բանկիրների նշանավոր տոհմի շնորհիվ։

Ջամգարովների ընտանիքի ժառանգության մասին լրացուցիչ տեղեկությունների համար տե՛ս «Հայերեն անունները Ռուսաստանի պատմության և մշակույթի մեջ» բաժինը։

Մեծ հայի հուշարձանը կանգնեցվել է Մոսկվայի Բրյուսովի նրբանցքում՝ նրա ապրած տնից և աշխատած Մոսկվայի կոնսերվատորիայից ոչ հեռու։

Արամ Խաչատրյանի կյանքի և ստեղծագործական ժառանգության մասին կարդացեք «Հայերեն անունները Ռուսաստանի պատմության և մշակույթի մեջ» բաժնում։

Հայ մեծ ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազյանի հիշատակը հավերժացված է այն պատկերասրահի մոտ, որը նա նվիրաբերել է իր հայրենի քաղաքին։

Մեր կայքի «Հայերեն անուններ» բաժնում կա մի մեծ հոդված՝ նվիրված Իվան Այվազովսկուն։

Ռուսական ամենահայտնի թատրոններից մեկը, կոչվում է թատրոնի ռեժիսոր Եվգենի Վախթանգովի անունով, ով սերում էր հայկական ընտանիքից։ Ինչպես ճակատագիրը Եվգենի Վախթանգովին բերեց թատրոն՝ կարդացեք «Հայերեն անունները ռուսական պատմության և մշակույթի մեջ» բաժնում։

Աշխարհի ամենահին բալետի դպրոցներից մեկը կրում է մեծ հայուհու՝ Ագրիպինա Վագանովայի անունը։ Նրա մշակած պարի դասավանդման մեթոդը դարձավ համաշխարհային բալետի մանկավարժության հիմքը։ Կարդացեք այն մասին, թե ինչպես է Վագանովան դարձել բալետի պարուհի և ուսուցիչ՛ կենսագրական հոդվածում։

Հայաստանի պատմության ու մշակույթին նվիրված ամենամեծ թանգարանային համալիրը երկրի սահմաններից դուրս։ Թանգարանի հայեցակարգը հիմնված է ժողովրդի ինքնության պահպանման և պատմական փաստերի ու իրողությունների, մասնավորապես՝ Հայաստանի պատմության վերաբերյալ, աղավաղումը կանխելու գաղափարի վրա։ Թանգարանային ցուցադրությունները արտացոլում են հայկական մշակույթի զարգացումը դրա տարբեր ժամանակաշրջաններում։ Թանգարանի ցուցանմուշները փաստում են հայերի ճանապարհորդությանը։ Մի ուղի, որն անուրանալի ներդրում է ունեցել համաշխարհային մշակույթում։ Թանգարանը հայկական մշակույթը դիտարկում է որպես ազգի ապագայի հիմք։ Թանգարանը ստեղծում է տեղեկատվական և մատչելի ձևաչափով բովանդակություն, որպեսզի ցանկացած երկրի, տարիքի, մասնագիտության և կյանքի փորձի հայերը կարողանան զգալ հայկական տարածքի համատեղ «կոդավորումը»։

Էրդիկը և Ուրոբորոսը ընտրվեցին որպես թանգարանի խորհրդանիշներ։

Էրդիկը ավանդական հայկական տան տանիքի վրա բացված անցք է, որի միջով կեսօրին լուսավորվում էին սենյակները։ Հուսով ենք, որ մեր աշխատանքը, ինչպես «Երդիքը», լույս կսփռի նաև հայոց պատմության անհայտ էջերի վրա։

Ուրոբորոսը օձ է, որը կուլ է տալիս իր պոչը։ Նրա կերպարը կարելի է տեսնել հայկական մանրանկարներում, բարձրաքանդակներում և զարդաքանդակներում։ Մենք ուզում ենք, որ հայերը ոգով վեր կենան և փոխարինեն խորը վշտի զգացումը հաղթանակի զգացում պատմության ընթացքում և հատկապես 20-րդ դարի սկզբին մեր ժողովրդին բաժին հասած բոլոր մարտահրավերների նկատմամբ։